موشک تاماهاک چیست؛ ویژگی‌ها، برد، قدرت، وزن و نحوه شلیک موشک Tomahawk

موشک تاماهاک چیست؟ (معرفی کلی)

موشک تاماهاک (Tomahawk) با نام رسمی BGM-109 Tomahawk، یک موشک کروز دوربرد، دقیق و زیرصوت است که توسط نیروی دریایی آمریکا و متحدانش از کشتی‌ها و زیردریایی‌ها پرتاب می‌شود. این موشک که از سال ۱۹۸۳ در خدمت است، به دلیل دقت بالا، برد زیاد و توانایی پرواز در ارتفاع بسیار پایین برای گریز از رادار، به یکی از ستون‌های اصلی توان ضربتی آمریکا تبدیل شده است.

نام «تاماهاک» برگرفته از نام یک تبر جنگی سرخپوستان آمریکای شمالی است که نماد قدرت و دقت در حمله محسوب می‌شود. این موشک توسط شرکت رایتئون (Raytheon) و جنرال داینامیکس (General Dynamics) ساخته شده و در طول سال‌ها، نسخه‌های مختلفی از آن تولید شده است.

تاریخچه توسعه تاماهاک

توسعه موشک تاماهاک از اوایل دهه ۱۹۷۰ آغاز شد. نیروی دریایی آمریکا به دنبال یک موشک کروز دوربرد بود که بتواند از کشتی‌ها و زیردریایی‌ها پرتاب شود و اهداف زمینی را با دقت بالا هدف قرار دهد. پس از سال‌ها تحقیق و توسعه، اولین نسخه تاماهاک در سال ۱۹۸۳ به طور رسمی وارد خدمت شد.

در سال ۱۹۹۱ و در جریان جنگ خلیج فارس (عملیات طوفان صحرا)، تاماهاک برای اولین بار در یک درگیری بزرگ مورد استفاده قرار گرفت و با موفقیت اهداف استراتژیک عراق را منهدم کرد. از آن زمان تاکنون، این موشک در درگیری‌های متعددی از جمله جنگ کوزوو، جنگ افغانستان، جنگ عراق و حملات به سوریه و یمن استفاده شده است.

مشخصات فنی کامل موشک تاماهاک

در جدول زیر، مشخصات فنی کامل موشک تاماهاک به تفکیک ارائه شده است:

انواع کلاهک‌های جنگی تاماهاک

موشک تاماهاک بسته به مأموریت، به انواع کلاهک‌های مختلفی مجهز می‌شود:

• کلاهک متعارف (Unitary HE): یک کلاهک ۴۵۰ کیلوگرمی با مواد منفجره قوی (High-Explosive) که برای انهدام اهداف نقطه‌ای مانند پناهگاه‌ها، مراکز فرماندهی و تأسیسات نظامی استفاده می‌شود.
• کلاهک خوشه‌ای (Submunitions): شامل بمب‌های کوچکی است که بر روی یک منطقه گسترده پخش می‌شوند و برای هدف قرار دادن تجمعات نیروها، سامانه‌های پدافندی و فرودگاه‌ها طراحی شده‌اند.
• کلاهک نافذ (JMEWS): در نسخه جدیدتر Block Vb، کلاهکی است که می‌تواند به اهداف بسیار مستحکم و بتونی نفوذ کند و سپس منفجر شود.
• کلاهک هسته‌ای (Nuclear): نسخه‌های قدیمی‌تر این موشک (TLAM-N) به کلاهک هسته‌ای W80 با قدرت ۵ تا ۲۰۰ کیلوتن مجهز بودند. این نسخه‌ها در سال ۲۰۱۳ بازنشسته شدند و دیگر در زرادخانه فعال آمریکا قرار ندارند.

سیستم هدایت و دقت موشک

دقت بالای تاماهاک حاصل ترکیب چندین سامانه هدایت پیشرفته است که به آن اجازه می‌دهد در مسیرهای پیچیده و با خطای بسیار کم به هدف برخورد کند:

• GPS (سیستم موقعیت‌یابی جهانی): هدایت اولیه بر اساس موقعیت‌یابی ماهواره‌ای.
• INS (سیستم ناوبری اینرسی): محاسبات مسیر بر اساس شتاب‌سنج‌ها و ژیروسکوپ‌های داخلی.
• TERCOM (Terrain Contour Matching): تطبیق ارتفاعی مسیر با نقشه‌های از پیش ذخیره شده برای ناوبری دقیق در ارتفاع پایین.
• DSMAC (Digital Scene Matching Area Correlation): مقایسه تصاویر دیجیتال از منطقه هدف با تصاویر ذخیره‌شده برای دقت بیشتر در فاز نهایی.

ترکیب این سامانه‌ها دقتی در حدود ۵ تا ۱۰ متر (CEP) را برای موشک فراهم می‌کند که یعنی ۵۰ درصد موشک‌ها در شعاع ۵ تا ۱۰ متری هدف فرود می‌آیند.

نحوه شلیک موشک تاماهاک

موشک تاماهاک از بسترهای دریایی پرتاب می‌شود و قابلیت شلیک از انواع زیر را دارد:

سامانه‌های پرتاب

• ناوشکن‌ها و رزمناوها: از طریق سامانه‌های پرتاب عمودی (VLS – Vertical Launching System) که در عرشه این شناورها نصب شده است. همچنین می‌تواند از لانچرهای مخصوص (کانستیر) نیز پرتاب شود.
• زیردریایی‌ها: از طریق لوله‌های اژدر یا سامانه‌های پرتاب عمودی مخصوص زیردریایی‌ها (مانند کلاس ویرجینیا و لس‌آنجلس).

فرایند پرتاب

1. پرتاب عمودی: موشک ابتدا با یک بوستر سوخت جامد به صورت عمودی به بیرون پرتاب می‌شود.
2. باز شدن بال‌ها: پس از رسیدن به ارتفاع معین (حدود ۱۰۰ متر)، بال‌های موشک باز می‌شوند.
3. روشن شدن موتور توربوفن: موتور اصلی روشن شده و موشک به حالت پرواز کروز درمی‌آید.
4. پرواز در ارتفاع پایین: موشک در ارتفاع بسیار پایین (حدود ۳۰ متری سطح زمین یا دریا) به سمت هدف حرکت می‌کند تا از دید رادارها پنهان بماند.
5. هدایت به سمت هدف: با ترکیب سیستم‌های GPS، INS، TERCOM و DSMAC، موشک به سمت هدف هدایت می‌شود.

نسخه‌های مختلف موشک تاماهاک

تاماهاک در طول سال‌ها دستخوش به‌روزرسانی‌های متعددی شده که هر کدام قابلیت‌های جدیدی به آن افزوده است:

ویژگی‌های ویژه Block IV و V

نسخه‌های جدید تاماهاک قابلیت‌های چشمگیری دارند که آنها را از نسخه‌های قبلی متمایز می‌کند:

• قابلیت پرواز بر روی هدف (Loitering): موشک می‌تواند برای ساعت‌ها بر فراز منطقه هدف بچرخد و منتظر دستور حمله باشد.
• تغییر هدف در حین پرواز: در صورتی که هدف اولیه منهدم شده باشد یا شرایط تغییر کند، موشک می‌تواند به هدف جدید هدایت شود.
• ارسال اطلاعات: موشک می‌تواند تصاویر و اطلاعات لحظه‌ای از وضعیت هدف را به مرکز فرماندهی ارسال کند.
• قابلیت ضدکشتی (Block Va): نسخه Va قادر به هدف‌گیری و انهدام کشتی‌های متحرک است.
• کلاهک نافذ (Block Vb): نسخه Vb مجهز به کلاهک JMEWS است که می‌تواند به پناهگاه‌های بتونی نفوذ کند.

کشورهای استفاده‌کننده از موشک تاماهاک

علاوه بر نیروی دریایی آمریکا، این موشک توسط چندین کشور دیگر نیز خریداری یا استفاده می‌شود:

• آمریکا: اصلی‌ترین کاربر با بیش از ۴,۰۰۰ فروند در زرادخانه
• بریتانیا: از زیردریایی‌های کلاس آستوت (Astute) و ترافالگار (Trafalgar)
• هلند: از ناوچه‌های کلاس دِ زون (De Zeven Provinciën)
• استرالیا: از ناوشکن‌های کلاس هوبارت (Hobart)
• ژاپن: از ناوشکن‌های کلاس آتگو (Atago) و مایا (Maya)

چک‌لیست اطلاعات کلیدی موشک تاماهاک

• ☐ نوع موشک: کروز دوربرد زیرصوت (BGM-109)
• ☐ طول: ۵.۵۶ متر (بدون بوستر) / ۶.۲۵ متر (با بوستر)
• ☐ قطر: ۰.۵۲ متر
• ☐ وزن پرتاب: ۱,۳۰۰ تا ۱,۶۰۰ کیلوگرم
• ☐ سرعت: حدود ۸۸۰ کیلومتر بر ساعت (ماخ ۰.۷۴)
• ☐ برد: ۱,۶۰۰ تا ۲,۵۰۰ کیلومتر
• ☐ کلاهک: تا ۴۵۰ کیلوگرم (متعارف، خوشه‌ای، نافذ)
• ☐ سیستم هدایت: GPS، INS، TERCOM، DSMAC
• ☐ دقت: ۵ تا ۱۰ متر
• ☐ قیمت هر فروند: ۱.۸ تا ۴.۲۵ میلیون دلار
• ☐ اولین استفاده عملیاتی: جنگ خلیج فارس (۱۹۹۱)
• ☐ جدیدترین نسخه: Block V (۲۰۲۰)

جمع‌بندی نهایی

موشک تاماهاک (BGM-109 Tomahawk) بدون شک یکی از مؤثرترین و قدرتمندترین موشک‌های کروز جهان است که با برد ۲,۵۰۰ کیلومتری، دقت ۵ متری و قابلیت حمل کلاهک‌های متنوع، به یکی از اصلی‌ترین ابزارهای راه‌بردی نیروی دریایی آمریکا تبدیل شده است. این موشک با پرواز در ارتفاع پایین و استفاده از سیستم‌های هدایت پیشرفته، می‌تواند از سامانه‌های پدافندی عبور کرده و اهداف خود را با دقت بالا منهدم کند.

نسخه‌های جدید Block V با قابلیت‌های ضدکشتی و کلاهک نافذ، توانایی‌های این موشک را به سطح جدیدی ارتقا داده‌اند. با وجود قیمت بالای هر فروند (۱.۸ تا ۴.۲۵ میلیون دلار)، تاماهاک همچنان یکی از مقرون‌به‌صرفه‌ترین گزینه‌ها برای حملات دقیق و دوربرد محسوب می‌شود و به همین دلیل، کشورهای متعددی از جمله بریتانیا، استرالیا، ژاپن و هلند نیز این موشک را در زرادخانه خود دارند.

با توجه به تحولات اخیر در منطقه و افزایش تنش‌های بین‌المللی، تاماهاک همچنان نقش کلیدی در استراتژی نظامی آمریکا و متحدانش ایفا خواهد کرد و به‌روزرسانی‌های آن در سال‌های آینده نیز ادامه خواهد یافت.