طبس نگین کویر ایران
شهر طَبَس (تبس)، مرکز شهرستان طبس (وسیعترین شهرستان ایران) و شهری کویری است در غرب خراسان جنوبی ایران. این شهر پیشتر جزئی از استان یزد بود که در سال 1391 به استان خراسان جنوبی ملحق شد.
این شهر در مدار ۳۳ درجه و ۳۵ دقیقه شمالی و نصفالنهار ۵۶ درجه و ۵۵ دقیقه شرقی، در منطقهای با آب و هوای بیابانی واقع شدهاست. ارتفاع شهر طبس از سطح دریا حدود ۶۹۰ متر است. در شرق شهر طبس رشتهکوه بلندی به نام رشته کوه شتری قرار گرفته که ضلع شرقی چاله بزرگ طبس را تشکیل میدهد. معادن غنی ذغال سنگ این شهرستان حاکی از وجود جنگلهای انبوه و دریاچههای بزرگ در گذشتههای دور در این منطقه میباشد. این معادن، طبس را در ردیف یکی از غنیترین مناطق کشور به لحاظ ثروت ملی قرار دادهاست.
علت نام
بعضی گفتهاند نام آنجا تب بس بوده است تب در فارسی به معنی حرارت و داغی است. یعنی بسی داغ . عده ای نیز نام آن را به زبان های سلوکیان مرتبط دانستهاند.ناصر خسرو در سفر نامه این شهر را طبس گیلکی خوانده است.
طبس و اسرار فرهنگ کهن
موقعیت جغرافیایی و اهمیت استراتژیک
طبس در شرق استان خراسان جنوبی قرار دارد و به دلیل همجواری با کویر لوت و دسترسی به مسیرهای اصلی مرکزی ایران، هم از لحاظ تاریخی و هم اقتصادی اهمیت ویژهای داشته است.
تاریخ کهن طبس
طبس تاریخی چند هزار ساله دارد؛ از دوران پیش از اسلام تا دوره قاجار و پهلوی، این شهر همیشه محل عبور کاروانها و سکونت اقوام مختلف بوده است.
معماری کویری
خانههای خشتی و بافت سنتی طبس، نمونهای بینظیر از سازگاری انسان با محیط خشک و بیآب کویر هستند. بادگیرها و حیاطهای مرکزی، از هنر معماری ایرانی-کویری حکایت دارند.
فرهنگ و رسوم مردم
شهرستان طبس قدمتی سه هزار ساله در تاریخ خراسان دارد و از لحاظ فرهنگی و گویشی شباهتهای فراوانی با مردم استان خراسان رضوی دارا است. اولین اقوام ساکن طبس و در واقع اجداد طبسیها دامدار و در غارهای مجاور چشمه سارها ساکن بودهاند که هنوز آثاری از آنان باقی است. در دوره هخامنشیان و قبل از آن طبس مرزبان نشین تابع ایالت شاه نشین پارت (خراسان بزرگ) بوده است.
در دوره اشکانیان طبس پادگان نظامی مهم مرزهای غربی آنان محسوب میشد و گاهی دست بدست میشده است. در زمان سلوکیان طبس از نفوذ فرهنگی و یورش نظامی آنها بدور ماند و در عین حال به پادگان بزرگ نظامی ایزد خواست (یزد) باج (مالیات) میداد و در دوره ساسانیان طبس همانند دوره هخامنشیان بود. یزدگرد سوم آخرین امپراتور ساسانی در گریز به سمت مرو چند ماه در طبس اردو زد.
صنایع دستی و هنر محلی
قالیبافی، گلیمبافی و سفالگری در طبس هنوز زندهاند و هنر مردمان این شهر را به جهان معرفی میکنند.
گردشگری و طبیعتگردی
مسیرهای گردشگری طبس، از کویرگردی گرفته تا بازدید از آثار تاریخی، فرصتی منحصربهفرد برای تجربه زندگی در کویر را فراهم میکنند.
جاذبه های گردشگری طبس:
تاکنون حدود ۶۰ بنای تاریخی شهرستان در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.
باغ گلشن یکی از بناهای زیبا و تاریخی شهر طبس است که قدمت آن به دوره افشاریه و زندیه بر میگردد و دارای هشت هکتار مساحت و در مرکز شهر واقع شده است. این بنا در فهرست آثار ملی کشور نیز به ثبت رسیده است.
ارگ طبس (کهن دژ) که به دوران قبل از اسلام میرسد نیز از دیگر آثار تاریخی طبس می باشد.
آب گرم مرتضی علی نیز به عنوان اثری طبیعی و همچنین طاق شاه عباسی در روستای ییلاقی خرو (20 کیلومتری طبس) پذیرای مسافران و گردشگران می باشد.
زیارتگاه ها:
آستان مبارک حضرت حسین بن موسی الکاظم- طبس – انتهای بولوار حرم مطهر
بقعه متبرکه شیخ احمد بن اسحاق ( معروف به پیرحاجات) کیلومتر 20جاده انحرافی یزد (110 کیلومتر)
آرامگاه امامزاده سید حسین بن جعفر (ع) روستای فشاه کیلومتر 5 بولوار فرودگاه (13 کیلومتری طبس)
آرامگاه محمد بن جعفرطیار روستای ازمیغان (48 کیلومتر)
بقعه متبرکه امامزاده زرگ روستای زرگ (48 کیلومتر)
بقعه متبرکه امامزاده علی – دیهوک(96 کیلومتر)
اماکن دیدنی
باغ گلشن
ارگ طبس (کهندژ) خیابان واعظ طبسی
امامزاده حسین بن موسی الکاظم
روستای ییلاقی خرو
آب گرم مرتضی علی
طاق شاه عباس
سد کریت (قدیمیترین و بزرگترین سد قوسی جهان)
روستای اصفهک
روستای ازمیغان(شالی کاری و نخیلات)
قلعه و مزار روستای پیرحاجات (قرن ۴ هجری)
کرانههای زیبای کویر
روستای دیدنی و تاریخی نایبند
روستای جوخواه و کاروانسراهای شاه عباسی متعلق به دوره صفویه در ۱۸کیلومتری طبس.
کال جنی و خانهٔ شریف گرگی در شمال جاده طوفان.
روستای جنت آباد در شرق طبس از جاده جوخاه (خور بیابانک)
روستای فهالنج
کویر طبس(محل سقوط هلیکوپتر های آمریکا)
دیهشک(نخلستانها و مزارع سبزی و آرامگاه منشی باشی )
پارک جنگلی – ضلع شرقی آستان مبارک حسین بن موسی الکاظم(ع)
منطقه ییلاقی روستای خرو ( حمام مرتضی علی ، چشمه آب معدنی، طاق شاه عباس، اردوگاه تربیتی میرزا کوچک خان) کیلومتر 22 ضلع شرقی طبس
سد کریت (قدیمی ترین سد تاریخی ایران) کیلومتر 25 جاده طبس – دیهوک)
منطقه ییلاقی و تخت عروس روستای ازمیغان ( کیلومتر 20 جاده طبس- بشرویه)
باتلاق کویری ( کیلومتر10 الی 15 جاده جدید طبس- یزد)
چشمه آب معدنی دیگ رستم ( کیلومتر 200 جاده طبس – کرمان)
قلعه الموت (پادگان فدائیان حسن صباح) روستای خرو
قلعه الموت(پادگان فدائیان حسن صباح) روستای ملوند (کیلومتر71 جاده طبس- بشرویه)
قلعه دلاکو- عشق آباد(مسیر طبس- عشق آباد- کاشمر)
روستای ییلاقی سُرُند و ماوْدَر
زمینلرزه طبس
در شهریور سال ۱۳۵۷، زمینلرزهای به شدت ۷٫۸ ریشتر طبس و روستاهای مجاور آن را ویران کرد. این زمینلرزه که یکی از بزرگترین زمینلرزههای سدهٔ اخیر در ایران بودهاست، حدود ۱۵٬۰۰۰ کشته به جای گذاشت. طبس تا قبل از زمین لرزه سال 1357 جزئ مناطق با خطر نسبی متوسط پهنه بندی شده بود. تحقیقات و پژوهش های ریخت زمین شناسی و نو زمین ساختی نشان می دهد که طبس به دلیل وضعیت خاص زمین شناسی مستعد زلزله های با قدرت بالا بوده ولی ابزارهای موجود در گذشته توان شناسیایی این پتانسیل را نداشته است. دکتر محمد آریامنش زلزله شناس و استاد دانشگاه، که خود از بازماندگان همین زمین لرزه می باشد معتقد است که تا قبل از زلزله سال پنجاه و هفت حد اقل سه زمین لرزه بزرگ در این منطقه روی داده است .وی طی سالیان متوالی پژوهش های مختلفی را در زمینه وضعیت لرزه خیزی و زلزله شناسی و چشمه های لرزه زا در طبس ارائه داده است.
